Nie masz jeszcze konta? Zarejestruj się

Zapomniałeś hasła?
Szkolenie nauczycieli

Masz pytania?

Zadzwoń, lub napisz.

Tel. (22) 244-84-80

Skuteczne szkolenia dla oświaty

Szukasz informacji?

Pomoce dydaktyczne i rymowanki edukacyjne w nauce matematyki

Instytut Raabe
na Google+

O celowości wykorzystania pomocy dydaktycznych w procesie przegotowania dzieci do nauki matematyki, nie trzeba chyba nikogo przekonywać.  Zwłaszcza jeżeli pomoce te pobudzają dziecko do aktywności umysłowej i fizycznej oraz umożliwiają gromadzenie własnych doświadczeń.  Warto jednak pomyśleć o wzmocnieniu działania takich pomocy poprzez połączenie ich z innymi środkami dydaktycznymi, np. rymowanymi tekstami edukacyjnymi.

Znaczenie rymowanych tekstów w edukacji trudno przecenić.  Odgrywają szczególną rolę w kształceniu u dzieci świadomości dźwiękowej warstwy mowy,niezbędnej dla rozwinięcia umiejętności nauki czytania i pisania, wzbogacają słownictwo, a także sprzyjają utrwalaniu znaczenia słów w różnych kontekstach.  Więcej na temat znaczenia rymowanek dla ogólnego rozwoju dziecka będzie można przeczytać w artykule „Jak rozpoznać dobre rymowanki”  w majowym numerze „Wychowania w Przedszkolu” (nr 5/2011). 

Dobre rymowane teksty, dedykowane określonym potrzebom edukacyjnym, z samej swej istoty – czyli poprzez odwołanie się do naturalnego poczucia rytmu – sprzyjają koncentracji dziecka
na przekazywanej treści, ułatwiają zapamiętywanie i sprzyjają ćwiczeniu pamięci.  Ma to olbrzymie znaczenie w  przygotowaniu dziecka do edukacji matematycznej.  Rytm jest bowiem naturalnym składnikiem życia człowieka i ważnym sposobem postrzegania świata.  Już niemowlę odczuwa rytm bicia serca matki.  Rytmicznie oddychamy, chodzimy i biegamy.  Rytm towarzyszy kulturze ludzkiej od jej zarania, przejawiając się w tańcu i muzyce.  Rytmicznych charakter ma też wiele tradycyjnych prac, jak np. praca kosiarza, czy kowala. Rytmiczne ruchy wykonujemy jadąc na rowerze, wiosłując, pływając, odbijając piłkę rakietką, czy nawet jedząc zupę łyżką.  O znaczeniu rytmu dla ludzkiej psychiki najłatwiej przekonać się wtedy, gdy naturalny, oczekiwany przez nas schemat rytmiczny zostanie zaburzony.  W naszym języku funkcjonuje pojęcie „wybicie z rytmu”, oznaczające bardzo niepożądane zakłócenie.

W edukacji matematycznej pomocne są nie tylko rytmy odmierzane interwałami czasowymi – krótkimi, jak wyżej wymienione, czy znacznie dłuższymi, jak rytm dnia i nocy, tygodni lub pór roku.  Ważna jest też umiejętność postrzegania regularności geometrycznych we wszystkich wymiarach: liniowym,
np. powtarzalność sekwencji elementów ustawionych w szereg (koralików nanizanych
na sznurek), powierzchniowym (mozaika na podłodze, układ wzorów na piłce), czy przestrzennym (regularności elementów architektury).  Tu też zaburzenia rytmu odbieramy jako coś niepokojącego i niepożądanego.  Przekazywanie więc dziecku informacji, poleceń czy instrukcji związanych z edukacją matematyczną w sposób odwołujący się do rytmu wydaje się jak najbardziej uzasadnione.  Można spotkać się z twierdzeniem, że samo liczenie wywodzi się z rytmicznego wskazywania obiektów, więc trudno o lepsze uzasadnienie powiązania struktur operujących rytmem, jakimi są rymowanki, z nauką matematyki.

Jak konkretnie można wykorzystać rymowanki do wspierania edukacji matematycznej?  Przede wszystkim do rozwijania u dziecka czynnego poczucia rytmu.  Fakt, że dziecko naturalnie odczuwa odbierany rytm, nie oznacza, że będzie potrafiło odpowiedni rytm nadać wykonywanym przez siebie czynnościom.  Przykładem może być umiejętność rytmicznego śpiewu z właściwym operowaniem pauzą, której długość wynika bezpośrednio z rytmu melodii.  Wiele osób ma problem, w którym momencie „wejść” ze śpiewem kolejnej frazy piosenki, ponieważ nie potrafią odtworzyć w sobie jej rytmu, jeżeli nie jest on niczym wybijany,
czy akcentowany.  Nie jest też wcale łatwe rytmiczne czytanie rymowanek.  Niestety, zdarza się, że zadania tego nie ułatwiają ich autorzy, którzy często nie przestrzegają elementarnej zasady równomiernego
i przewidywalnego rozkładania akcentów czy odpowiedniej ilości sylab w każdym wersie.  Takich rymowanek lepiej w ogóle dzieciom nie czytać.

Łatwość zapamiętywania dobrej, prawidłowo skonstruowanej rymowanki, wynika bezpośrednio
z jej rytmicznej i językowej przewidywalności.  Rymowanka w sposób naturalny wymusza skupienie
na przekazywanym przesłaniu lub informacji i prowokuje słuchacza do domyślania się, lub co najmniej oczekiwania, jakie słowa czy zwroty zostaną użyte w kolejnym wersie, które będą pasowały rytmicznie
i rymowały się z tymi, które już usłyszał.  Dziecku często nie trzeba odczytywać ostatniego słowa rymowanki, ponieważ potrafi je wywnioskować z wcześniej usłyszanej treści i dopowiedzieć, zwłaszcza, że dodatkową wskazówką jest rym.  Daje to dziecku poczucie satysfakcji, pozytywnie wpływa na samoocenę i aktywizuje do dalszego, czynnego słuchania.

Poza rozwijaniem poczucia rytmu rymowanki mogą też spełniać inne pożyteczne role.  Ważnymi zagadnieniami edukacyjnym związanymi z przygotowaniem dziecka do nauki matematyki, jest kształtowanie świadomości schematu własnego ciała, zabawy związane z nazywaniem i wskazywaniem jego części oraz orientacja przestrzenna i związane z nimi ćwiczenia, jak np. poruszanie się „pod dyktando”.  Wykorzystanie rymowanek może pomóc dziecku zapamiętać znaczenie poszczególnych pojęć, jak też uatrakcyjnić zabawy ruchowe.

Włosy, czoło, oczy, uszy.
Kto potrafi uchem ruszyć?
Nos, policzki, usta, broda –
taka nasza jest uroda.

Krok do przodu! Już zrobione?
Teraz cztery w lewą stronę,
trzy do tyłu, jeden w prawo,
pięć do przodu. Koniec! Brawo!

Warto zauważyć, że w drugiej rymowance można też wstawić inne liczebniki lub kierunki, jeżeli tylko liczba sylab będzie się zgadzała. Pomocą dydaktyczną może być mata podzielona na kwadraty, wyznaczająca długość poszczególnych kroków.  Rymowanka ta może być więc bazą do wielu różnych zadań.

Inną funkcją rymowanek jest ułatwienie dziecku zapamiętywania niezbędnych nazw.  Dziecko łatwiej przyswoi nowe nazwy i określenia, np. nazwy dni tygodnia, czy miesięcy i ich sekwencje, gdy zobaczy związane z nimi ilustracje i nauczy się na pamięć następujących rymowanek:

Dni tygodnia

Poniedziałek, wtorek, środa,
gdy się do tych trzech dni doda
czwartek, piątek i sobotę,
i niedzielę jeszcze potem,
mamy wszystkie dni w komplecie,
a ten komplet, pewnie wiecie,
nazywany jest tygodniem.
Dni tygodnia znać wygodnie.

Miesiące

Idzie styczeń mrozem skuty,
a za styczniem idzie luty.
Tuż za lutym biegnie marzec,
po nim kwiecień z wiosną w darze.
Za nim – kwiaty maj rozdaje,
czerwiec biegnie tuż za majem
niosąc lato. 

 

Za nim – lipiec
z sierpniem chcą nas słońcem przypiec.
Po nich niesie wrzesień jesień,
a październik chłód przyniesie.
Za nim się listopad skrada.
Grudzień – zimę zapowiada.

Przy pomocy rymowanek można też ułatwiać przyswajanie pojęcia liczby czy poznawać pojęcia geometryczne.  Rymowanki takie dobrze będą współgrać z pomocami w postaci liczmanów rysunków, czy modeli figur.  Odpowiednia pomoc może zilustrować przekształcenie kwadratu w romb, zgodnie z ostatnią rymowanką

Liczba osiem

Osiem nóg ma każdy pająk.
Osiem ramion także mają
ośmiornice, każdy wie, że
stąd się ta ich nazwa bierze.
Osiem dźwięków mają gamy,
więc policzmy, gdy śpiewamy
do, re, mi, fa, sol, la, si, do –
każdy wie, jak gamy idą.

Figury geometryczne

Kwadraty to prostokąty,
więc też mają proste kąty,
ale są zawsze szerokie,
dokładnie tak, jak wysokie.

Trójkąty bardzo nie lubią,
gdy swój wierzchołek gdzieś zgubią.
Stwierdzają wtedy ze łzami,
że stają się trapezami

Mam sześć boków i sześć kątów.
Identycznych sześć trójkątów
spróbuj we mnie narysować.
Czy je można dopasować
tak, by w moim wnętrzu całym
wolne miejsca nie zostały?

Romb to taki kwadrat, który
ktoś nacisnął mocno z góry.

Bardzo cenne usługi mogą oddać rymowanki przy tzw. zadaniach tekstowych.  Jedną z podstawowych trudności dziecka postawionego przed takim zadaniem jest zapamiętanie treści samego zadania i zawartych w nim danych.  Przedstawienie zadania w formie ciekawej rymowanki i zapamiętanie jej przez dziecko powinno więc umożliwić mu skupienie się na samym sposobie rozwiązania zadania.  Pomoc dydaktyczna
w postaci krążków symbolizujących talerze pozwoli dziecku odtworzyć to, co robił chomik, a następnie zilustrować sposób rozwiązania zadania

Nerwowy chomik

Chomik mieszkał w starej wieży.
Miał w niej skrzynię, w niej talerzy
dosyć dużo, w sporym stosie.
Wyjął stos, odłożył osiem,
pozostałe zaś podzielił
na stosiki równe – cztery.
Chciał do mycia je poznosić
na dół, wziął więc pierwszy stosik
i po schodach zaczął schodzić,
ale mu w tym jeż przeszkodził.

 

Chomik niezbyt lubił jeże.
W jeża cisnął więc talerzem,
który się roztrzaskał cały.
Dwa mu jeszcze wyleciały
i rozbiły się na schodach.
Myśli chomik: – Trochę szkoda,
że się nie opanowałem.
Ile na początku miałem
tych talerzy w skrzyni, w sumie?
Czy to ktoś policzyć umie,
jeśli teraz w łapkach trzy mam,
które tu przed wami trzymam?

Rymowanki można też wykorzystać jako integralną część pomocy dydaktycznych w postaci obrazków,
np. z wizerunkami zwierząt, które należy ułożyć w określonej kolejności.  Proste polecenie, określające kolejność zwierząt nie będzie dla dziecka tak atrakcyjne jak rymowana historyjka, z której ta kolejność ma wynikać.

Objętość artykułu pozwala jedynie na zasygnalizowanie możliwości wykorzystania rymowanek w różnych aspektach edukacji matematycznej.  Niestety, mimo oczywistych walorów rymowanek, bardzo trudno jest znaleźć w literaturze odpowiednią liczbę użytecznych przykładów, nie mówiąc już o ich usystematyzowanym zbiorze z podziałem tematycznym.  Może to wynikać z tego, że ich autorzy mają przeważnie wykształcenie humanistyczne i prawdopodobnie niezbyt pewnie by się czuli na matematycznym gruncie.  Poza tym rymowanki matematyczne wymagają znacznie większej dyscypliny formalnej, co powoduje, że ich pisanie jest trudniejsze.

Z tego powodu warto zachęcić nauczycieli do tego, żeby sami postarali się zrozumieć i opanować zasady prawidłowej konstrukcji rymowanek edukacyjnych oraz zasady ich umiejętnego czytania. Pozwoli to im odróżnić wartościowe rymowanki od rymowanek nieprawidłowych, których czytanie dzieciom może wywołać więcej szkody niż pożytku.  Zrozumienie zasad budowy rymowanek, wsparte wskazówkami na temat sposobów ich pisania i dobierania rymów, wzmocnione odpowiednimi ćwiczeniami rytmicznymi, może też zachęcić nauczycieli do podjęcia samodzielnych prób pisania własnych utworów.  Być może wielu ma ukryty talent, którego nawet w sobie nie podejrzewa.  Nie jest to takie trudne.  Pisanie rymowanek, na podstawie wstępnie przygotowanego schematu  czy założenia, może być też świetną zabawą z dziećmi.  W wielu wypadkach może się okazać, że napisanie własnej, dobrej rymowanki zajmuje mniej czasu, niż znalezienie odpowiedniego przykładu w literaturze. 

 

 Instytut Raabe zaprasza wszystkich dyrektorów, nauczycieli przedszkoli i szkół podstawowych, pracowników poradni psychologiczno-pedagogicznych, przedstawicieli organów nadzoru pedagogicznego oraz organów prowadzących przedszkola i szkoły do uczestnictwa w warsztatatach dot. wykorzystania pomocy dydaktycznych i rymowanek w edukacji matematycznej prowadzone przez Witolda Szwajkowskiego – autora powyższego artykułu. 

 

Autor: Witold Szwajkowski

Inżynier, nauczyciel, projektant pomocy dydaktycznych, zabawek edukacyjnych i autor metodyki ich wykorzystania. Autorskie pomoce były nagradzane m.in. na Międzynarodowych Targach Edukacyjnych WORLDDIDAC w Bazylei, trzykrotnie nagradzane Pucharem Ministra Edukacji Narodowej na Targach Edukacyjnych w Kielcach (…)

Polecamy

Komentarze

Szkolenie zamknięte - szkolenia dla nauczycieli

Newsletter

Subskrybuj kanały RSS

Kalendarz szkoleń

Sprawdź nasze czasopisma
Nasze strony:
Księgarnia Wydawnictwa Raabe Edupress - Czasopisma dla nauczycieli Eksperci w Oświacie - Wiedza, Inspiracje, Rozwój zawodowy Twoje Lekcje Wydawnictwa Pastoralne Freebooki - darmowe publikacje
Nasze portale:
Dyrektorium - Platforma Zarządzania Szkołą PortalPrzedszkolny.pl - Z myślą o dyrektorze przedszkola Pastoralis - od księży dla księży SpecPiel.pl - testy specializacyjne dla pielęgniarek

www.instytutraabe.pl - Skuteczne szkolenia dla oświaty

Skuteczne szkolenia dla nauczycieli szkół ponadgimnazjalnych, gimnazjów, szkół podstawowych, przedszkoli.
W ofercie również szkolenia i kursy dla kadry zarządzającej oraz administratorów palcówek oświatyowych.

Copyright © Instytut Raabe 2011